Lojistik Hukukunun Güncel Dinamikleri:Elektronik Taşıma Belgeleri ve Sorumluluk Rejimi
Giriş
Lojistik hukukuna ilişkin yazdığımız önceki yazılarda lojistik hukukunun ne olduğu, lojistik hukukunun temel kavramları, Türkiye ve Dünya’daki lojistik hukuku, yeşil lojistik kavramı, yeşil lojistiğin önemi ve şirketlerin yeşil lojistiğe yönelme sebepleri üzerinde durmuştuk. Bu yazımızda lojistik hukukunda hukuki belirsizliğe sebep olan elektronik taşıma belgeleri, çok modlu taşıma rejimi ve taşıyıcının sorumluluğu, gibi konular ele alınacaktır.
Taşıma Belgeleri
Taşıma belgesi, taşıma sözleşmesinin içeriğini ve şartlarını kaydetmek için kullanılır. Bu belgeler, taşıyıcı, gönderen ve gönderilen arasında önemli bir rol oynar. Taşıma belgelerinin orijinal ve doğru olması önemlidir. Çünkü bu belgeler taraflar arasındaki uyuşmazlıklar ve tazminat talepleri için ispat aracı olarak kullanılabilir.[1]
Taşıma hukukunda taraflar genellikle aynı yerde bulunmaz; gönderen ve taşıyıcı sözleşmenin taraflarıdır ve gönderilen gibi üçüncü kişiler de sözleşmeden etkilenir. Bu nedenle özellikle deniz taşımacılığında bilgi alışverişi için taşıma belgeleri geliştirilmiş, Orta Çağ’da konişmento gibi belgeler ortaya çıkmıştır.
Elektronik Taşıma Belgeleri
Türk Ticaret Kanunu’nun 1526. maddesinin ikinci fıkrasında; elektronik konişmentonun, taşıma senedinin ve sigorta poliçesinin imzası elle, faksimile baskı, zımba, ıstampa, sembol şeklinde mekanik veya elektronik herhangi bir araçla da atılabileceği ve düzenlendikleri ülke kanunlarının izin verdiği ölçüde bu senetlerde yer alacak kayıtların el yazısı, telgraf, teleks, faks ve elektronik diğer araçlarla yazılabileceği, oluşturulabileceği ve gönderilebileceğine hükmolunmuştur. Uygulamada kullanılagelen başlıca elektronik taşıma belgeleri ESS CargoDocs ve Bolero Bill of Lading (BBL)’dir. Elektronik konişmento, kağıt konişmento (paper Bill of Lading) ile aynı hukuki statüde olup, aynı işlevleri haizdir (Kural 11, CMI Rules for Electronic Bill of Lading).[2]
Elektronik Taşıma Belgelerinin Özellikleri
- Hukuki Geçerlilik: Elektronik taşıma belgelerinin hukuki geçerliliği, taraflar arasında anlaşma, ulusal mevzuat ve uluslararası sözleşmelerle belirlenmektedir.
- Güvenlik: Blokzincir gibi teknolojilerle belgelerin değiştirilmesi veya taklit edilmesi önlenmeye çalışılmaktadır.
- Hız ve Maliyet: Fiziksel belge gönderimi ve teslimat süresi ortadan kalktığından lojistik süreçler hızlanmakta ve maliyet düşmektedir.
Uluslararası Düzenlemeler
- Rotterdam Kuralları (2009): Elektronik taşıma belgelerinin kullanımına ve geçerliliğine izin vermektedir.
- UNCITRAL Model Law on Electronic Transferable Records (2017): Elektronik devredilebilir kayıtların hukuki geçerliliğini ve işlevselliğini kağıt belgelerle eşdeğer hale getirmektedir.
Çok Modlu Taşıma Rejimi
Bir ürünün veya malın ulaşması aşamasında, birden fazla taşıma yönteminin kullanılması çok modlu taşımacılık ya da multimodal taşımacılık olarak adlandırılmaktadır.[3]
Çok Modlu Taşıma Rejiminin Özellikleri
- Çevre dostu taşımacılık örneklerindendir.
- Yükleme, taşıma ve boşaltma aşamasında bir düzen söz konusu olduğundan süreç daha kolay yönetilebilir ve kontrol edilebilir hale gelmiştir.
- Birden fazla taşımacılık modelinin kullanılması sistemin gelişmesine katkı sunmaktadır.
- Birden fazla taşıma modelinin kullanılmış olması kargoların varış süresini kısaltmaktadır.
Taşıyıcının Sorumluluğu
Türk Ticaret Kanunu, Alman Ticaret Kanunu, İsviçre Borçlar Kanunu ve CMR’de taşıyıcının sorumluluğu için özel hükümler sevk edilmiştir. Hukukumuzda taşıyıcı, eşyanın taşınmak üzere teslim alınmasından teslim edilmesine kadar geçecek süre içinde, eşyanın zıyaından, hasarından veya teslimindeki gecikmeden doğan zararlardan sorumludur. (TTK m. 875) Taşıyıcının sorumluluktan kurtulması, TTK’deki özel şartların sağlanması ile mümkündür.
Taşıyıcının Sorumluluktan Kurtulması
Taşıyıcının sorumluluktan kurtulmasının hangi şartlara bağlı olduğu Türk Ticaret Kanunu’nun 876 ve 878. maddelerinde hükme bağlanmıştır. Bu hükümleri özetlemek gerekirse:
- Madde 876 uyarınca; zıya, hasar ve gecikme, taşıyıcının en yüksek özeni göstermesine rağmen kaçınamayacağı ve sonuçlarını önleyemeyeceği sebeplerden meydana gelmişse, taşıyıcı sorumluluktan kurtulmaktadır.
- Madde 878 uyarınca; ziya, hasar veya teslimdeki gecikme aşağıdaki hallerden birine bağlanabiliyorsa taşıyıcının bu zararlardan sorumluluğu ortadan kalkacaktır:
– Sözleşme veya teamüle uygun olarak üstü açık bir aracın kullanılmış olması yahut güverteye yükleme yapılması,
– Gönderen tarafından yetersiz ambalajlama yapılması,
– Eşyanın gönderen veya gönderilen tarafından işleme tabi tutulması, yüklenmesi veya boşaltılması,
– Eşyanın; özellikle kırılma, paslanma, bozulma, kuruma, sızma, olağan fire yoluyla kolayca zarar görmesine yol açan doğal niteliği,
– Taşınacak paketlerin gönderen tarafından yetersiz etiketlenmesi,
– Canlı hayvan taşıması,
– 27/10/1999 tarihli ve 4458 sayılı Gümrük Kanunu ile diğer kanun ve düzenlemelerde yer alan hükümlerin taşıyıcının sorumluluktan kurtulmasını haklı gösterdiği hâllerdir.[4]
- Uygulamada Yetersiz Ambalajlama Nasıl İspatlanabilir?
- Teslim alınan eşyanın hali: Tesellüm sırasında ambalajın görünür şekilde zayıf/kusurlu olduğunu gösteren kayıt olmalıdır. (örneğin sevk irsaliyesine şerh düşülmesi).
- Fotoğraf: Taşıma öncesi çekilmiş ambalaj fotoğrafları olmalıdır.
- Tanık beyanları: Taşıma işlemi sırasında ambalajın yetersiz olduğuna tanıklık eden personel, depo görevlisi vs. bulunması,
Yükleme sırasında video kaydı veya güvenlik kamerası görüntülerinin elde edilmesi,
- Ekspertiz raporu: Zararın ambalaj yetersizliğinden kaynaklandığını gösteren uzman raporu alınmasıdır.
- Yükleme veya Boşaltmanın Gönderen/Gönderilen Tarafından Yapılması Nasıl İspatlanabilir?
- Taşıma sözleşmesi veya sevk protokolü: “Yükleme gönderene, boşaltma alıcıya aittir” şeklindeki hüküm konmalıdır.
- İrsaliye üzerindeki açıklamalar: Yükleme-boşaltma tarafına ait şerhler olmalıdır.
- Tanık beyanları: Şoför, depo görevlisi, forklift operatörü gibi tarafsız üçüncü kişilerin ifadelerine başvurulmalıdır.
- Video/fotoğraf kayıtları: Yükleme/boşaltma işleminin gönderici/alıcı tarafından yapıldığını kanıtlayan görüntüler olmalıdır.
- Boşaltma/zayi sonrası ekspertiz: Hatalı istifleme, yetersiz sabitleme sonucu zarar olduğunu gösteren rapor bulunmalıdır.
- Eşyanın Özelliğinden Kaynaklı Zarar Nasıl İspatlanabilir?
- Ürün teknik özellik raporu (Örneğin: cam, sıvı, hassas cihaz gibi eşyanın kırılgan olması) olmalıdır.
- Taşımanın uygun şekilde yapıldığını gösteren belgeler olmalıdır. (Örneğin: uygun araç, havalandırma, askı sistemleri kullanımı).
- Eşyanın taşımaya uygun hazırlanmadığına dair gönderici beyanı bulunmalıdır.
Sonuç
Lojistik ve taşıma hukukunda elektronik taşıma belgeleri, çok modlu taşıma rejimi ve taşıyıcının sorumluluğu gibi başlıklar, modern taşımacılığın hızla dijitalleşen ve çeşitlenen yapısına doğrudan etki etmektedir. Elektronik taşıma belgeleri, hukuki geçerliliği koruyarak süreçleri hızlandırırken; çok modlu taşıma rejimi, çevre dostu ve entegre bir taşımacılık anlayışını beraberinde getirmiştir. Öte yandan, taşıyıcının sorumluluğu ve bu sorumluluktan kurtulma halleri ise hem ulusal hem de uluslararası düzenlemelerle sınırları çizilmiş, taraflar için hukuki güvence oluşturulmuştur. Bu alanlarda yaşanan teknolojik ve hukuki gelişmelerin, taşıma hukukunun uygulamasını ve uyuşmazlık çözüm yöntemlerini yeniden şekillendireceği açıktır.
KAYNAKÇA
Kubilay, Huriye, Elektronik Konişmento Uygulamasındaki Güncel Gelişmeler, DEHUKAMDER- Cilt: 1/Sayı: 1/Yıl: 2018.
Özel, Bilal, Uluslararası Eşya Taşımalarında Taşıma Belgeleri, Ankara Barosu Dergisi, 2024.
Yüce, Aydın Alber, Karayolu Taşımalarında Taşıyıcının Zıya, Hasar ve Gecikmeden Doğan Sorumluluktan Kurtulmasında Özel Sebepler, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi • Cilt 25, Sayı 1, Haziran 2019.
https://www.trfreightline.com/cok-modlu-tasimacilik-nasil-yapilir/
[1] Özel, Bilal, Uluslararası Eşya Taşımalarında Taşıma Belgeleri, Ankara Barosu Dergisi, 2024.
[2] Kubilay, Huriye, Elektronik Konişmento Uygulamasındaki Güncel Gelişmeler, DEHUKAMDER- Cilt: 1/Sayı: 1/Yıl: 2018.
[3] https://www.trfreightline.com/cok-modlu-tasimacilik-nasil-yapilir/
[4] Yüce, Aydın Alber, Karayolu Taşımalarında Taşıyıcının Zıya, Hasar ve Gecikmeden Doğan Sorumluluktan Kurtulmasında Özel Sebepler, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi • Cilt 25, Sayı 1, Haziran 2019.
Ceren Düven