Rıza Türmen’den AİHM’e Dair Kapsayıcı Bir Tanıklık:“Bir AİHM Yargıcının Not Defteri”

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nde görev yapmış bir yargıcın deneyimlerini kaleme aldığı bir kitap okuyacaksanız, Rıza Türmen’in “Bir AİHM Yargıcının Not Defteri” insana tam da bu alanın içinden, titiz, samimi ve bir o kadar da sarsıcı bir anlatı sunuyor.

Türmen’in diplomasiyle başlayan uzun devlet kariyeri, Strasbourg’da on sene süren yargıç kürsüsüne uzanan yolculuğu; yalnızca bir hukukçunun değil, aynı zamanda adaleti, demokrasiyi ve insan haklarını içselleştirmiş bir aydının tanıklığı olarak okunmalı.

Kanaatimce kitabın en güçlü yönü, AİHM kararlarının sadece teknik içeriklerle değil; bireylerin yaşamlarına, devletlerin hukuk anlayışlarına nasıl dokunduğunu örneklerle açıklaması. Türmen’in kişisel deneyimleriyle harmanlanan bu anlatı, özellikle Türkiye’nin insan hakları karnesini anlamak isteyen okur için önemli ipuçları taşımakta.

Hazırlayan Işıl Kurnaz’ın titizliği ve akademik birikimiyle de desteklenen kitap, konuşma diliyle yazılmış olmasına rağmen derinlikli bir hukuk metni niteliğini koruyor. Bu yönüyle yalnızca hukukçulara değil, insan hakları ve demokrasi meselelerine ilgi duyan herkese hitap ediyor. Bu da kitabı emsallerinden farklı kılıyor.

Kitabın içeriğinde öne çıkanlar:

 1. Mahkemenin Kurumsal ve Tarihsel Gelişimi

Kitap, AİHM’in 11. Protokol ile geçirdiği büyük yapısal değişiklikten başlayarak mahkemenin nasıl uluslararası bir güç odağı haline geldiğini aktarıyor. Türmen, ilk yıllardaki mütevazı yapıdan bugünkü ağır iş yüküyle baş etmeye çalışan büyük kuruma geçiş sürecini, bir tanık değil, bir özne gibi anlatıyor.

 2. İçtihatlar ve İlkesel Sorunlar

Kitapta birçok temel insan hakkı alanı ayrı bölümlerle ele alınıyor:

• Yaşam hakkı
• İşkence yasağı
• Adil yargılanma hakkı
• İfade özgürlüğü
• Mülkiyet hakkı
• Ayrımcılık yasağı

Bu bölümlerde hem AİHM’in önemli kararlarına hem de Türmen’in bu kararlara dair kişisel analizlerine yer veriliyor. Bu sayede sadece kararların içeriğini değil, onların hukuki ve toplumsal etkisini de anlama imkânı doğuyor.

3. Türkiye’nin AİHM ile İmtihanı

Kitabın en dikkat çekici taraflarından biri, Türkiye’nin mahkemeyle olan uzun ve çalkantılı ilişkisini samimi ve eleştirel bir dille değerlendirmesi.
Türmen, ihlal kararlarının sadece bir “ayrıntı” olmadığını; bunların sistematik sorunların sonucu olduğunu vurguluyor ve Türkiye’nin neden AİHM içtihatlarını içselleştirmekte zorlandığını cesurca tartışıyor.

4. Yargıcın Dönüşümü: Devletten Bireye Bakmak

Belki de kitabın en güçlü katmanı Türmen’in kendi içsel dönüşümünü anlatması:
Bir dışişleri bürokratı olarak devleti savunma görevinden, AİHM yargıcı olarak devleti yargılama pozisyonuna geçişi, onun için bir zihniyet değişimi ve vicdani yeniden yapılanma süreci olmuş. Bu geçiş, yargıçlık mesleğini yalnızca teknik bir iş değil, ahlaki bir duruş olarak gören bir yaklaşımın temelini oluşturuyor.

 5. Akademik ve Anlatı Dilinin Dengesi

Kitap akademik bir yoğunluk taşımasına rağmen, konuşma diline yakın yapısıyla kolay okunabilir bir eser. Bu da kitabı yalnızca hukukçulara değil, demokrasi ve insan hakları meselelerine ilgi duyan geniş bir kitleye açıyor.

Kimler Okumalı?

Kitabı AİHM’in Hakim Ayşe Sarısu Pehlivan kararına ilişkin tebliğ sunacağım, İstanbul Kültür Üniversitesi & Leipzig Üniversitesi & Hamburg Üniversitesi ortaklığında düzenlenen 23. İnsan Hakları Yaz Akademisine hazırlık sürecinde okuduğumu ve kitaptan son derece yararlandığımı söyleyebilirim. Bununla birlikte kitabı kimler okumalı diye düşündüğümde kanaatimce kitap, aşağıda sıralayacağım kimselere hitap edebilir:

• İnsan hakları hukukuyla ilgilenen genç hukukçular
• Türkiye’nin AİHM sürecine dair birinci elden tanıklık arayanlar
• Yargının bir işten çok bir duruş olduğunu düşünenler
• Adaletin bireyle, siyasetle, devletle olan çetrefilli ilişkisini sorgulamak isteyen herkes

Rıza Türmen’in şu cümlesi ise kitabın özünü özetler nitelikte:

“Yargıçlığın bir ‘iş’ olmadığını, bir yaşama biçimi olduğunun bilincini verdi.”

Bu kitap, yalnızca Avrupa’nın değil; Türkiye’nin de vicdanına tutulmuş bir ayna niteliğinde.

Ceren Düven